Святой Стефан, один из любимейших святых Вселенской Церкви, происходил из евреев, живших вне Святой Земли. После сошествия Святого Духа на апостолов Церковь стала быстро расти, и назрела необходимость позаботиться о принявших крещение сиротах, вдовах и бедных. Апостолы предложили христианам выделить семерых достойных мужей для опеки нуждающихся. Посвятив этих семерых в дьяконы, апостолы сделали их своими ближайшими помощниками. Среди дьяконов выделялся своей крепкой верой и даром слова молодой Стефан, называемый архидьяконом (первым дьяконом). В скором времени дьяконы, кроме помощи бедным, стали принимать участие в молитвах и богослужениях. Стефан проповедовал слово Божие в Иерусалиме, подкрепляя истинность своих слов знамениями и чудесами. Большой успех Стефана возбудил против него ненависть фарисеев. Они схватили его и повлекли в синедрион - высшее судилище у евреев. Здесь фарисеи представили лжесвидетелей, которые утверждали, что он в своих проповедях оскорбляет Бога и пророка Моисея. В свое оправдание святой Стефан изложил перед синедрионом историю еврейского народа, показывая на ярких примерах, как евреи всегда противились Богу и убивали посланных Им пророков. Члены синедриона слушая его, все более разгорались гневом. В это время Стефан увидел, как над ним раскрылось Небо, и воскликнул: «Я вижу небеса отверстые и Сына Человеческого, стоящего одесную Бога» (Деян. 7, 56). Услышав это, члены синедриона пришли в ярость. Они бросились на Стефана и повлекли его за город. Здесь свидетели, первые обвинившие Стефана, стали побивать его камнями. При этом присутствовал юноша по имени Савл. Он одобрял убиение Стефана. Падая под градом камней, Стефан воскликнул: «Господи Иисусе! Не вмени им греха сего и прими дух мой». Событие это и речь Стефана в синедрионе описал Евангелист Лука в книге Деяний Апостолов (главы 6-8). Так архидьякон Стефан стал первым мучеником за Христа в 34 году после Р.X. После этого в Иерусалиме началось преследование христиан, от которого они вынуждены были бежать в разные части Святой Земли и в соседние страны. Так христианская вера стала распространяться в разных частях Римской империи. Кровь первомученика Стефана не пролилась даром. В скором времени Савл, одобрявший это убийство, уверовал, крестился и стал знаменитым Павлом, одним из самых успешных проповедников Евангелия. Прибыв в Иерусалим много лет спустя, Павел был схвачен разъяренной толпой иудеев, желавших побить его камнями. В своей беседе с ними он вспомнил о невинной смерти Стефана и о своем участии в ней (Деян. 22).
Согласно преданию, учитель апостола Павла Гамалиил и его брат Никодим, тайные ученики Иисуса, предали тело святого земле в своем хуторе. Впоследствии его мощи обнаружил священник по имени Лукьян. Иерусалимский Патриарх Иоанн поместил их в Св. Сионе. В 5-ом веке княгиня Юлиана обнаружила в Иерусалиме кивот святого, отнесла в Константинополь, а в дальнейшем перенесла в Венецию, в Кафедральную церковь острова Св. Георгия.
День памяти Свв. первомученика Стефана Армянская Церковь отмечает во время Великих праздников, предшествующих Святому Рождеству.
Ս. Ստեփանոս Նախավկայի և առաջին մարտիրոսի հիշատակության օր
Ս. Ստեփանոսն Ընդհանրական Եկեղեցու ամենասիրված սրբերից է, Քրիստոսի սիրո վարդապետության համար նահատակված առաջինը մարտիրոսը: Վարքագրական աղբյուրների համաձայն` նա սերում էր Հուդայի թագավորական զարմից, Քրիստոս Աստծո ցեղակիցն ու օրինապահ ծնողների զավակն էր: Կայիափա քահանայապետի ծառան էր: Տիրոջը տուն տանելիս՝ Ստեփանոսը գլխի վարշամակը փռում է Երկնավոր Վարդապետի ոտքերի տակ` արտահայտելով իր անդավաճան ու անկեղծ սերը: Այս ամենը զայրացնում է քահանայապետին, ով նրան դուրս է վռնդում: Նա ականատես է լինում Տիրոջ մահվանն ու թաղմանը, բայց վերստին ուրախանում է առաքյալների հետ Աստվածորդու հրաշափառ հարությամբ:
Ըստ Հայ Եկեղեցու եռամեծ վարդապետ Ս. Գրիգոր Տաթևացու` նա գնում է Ս. Պետրոս և Ս. Հովհաննես առաքյալների մոտ, մկրտվում: Մկրտության պահին ջրի վրա երևում է լուսապսակ: Այդ զարմանահրաշ դեպքից հետո նրան անվանում են «Ստեփանոս», որ նշանակում է պսակավոր: Գործք առաքելոցից հայտնի է, որ Հոգեգալստից հետո առաքյալները սեղաններն էին սպասարկում, կարիքավորներին՝ նպաստներ բաշխում: Եվ օրեցօր Հիսուսին հավատացողների թիվն ավելանում էր: Քանի որ առաքյալներն ի վիճակի չէին հոգալ բոլորի կարիքները, ուստի իրենց հետևորդներին պատվիրում են, որ բարի համբավ ունեցող 7 մարդ ընտրեն` սեղանները սպասարկելու համար: Ըստ Ս. Ղուկաս Ավետարանչի` ընտրյալների մեջ էր նաև Ս. Ստեփանոսը, «որ հավատով և Սուրբ Հոգով լցված մի մարդ էր» (Գործք. 6:5): Առաքյալները Քրիստոսից ստացած իշխանությամբ ձեռնադրում են նրանց` արժանացնելով սարկավագի պատասխանատու աստիճանին: Իսկ Ս. Ստեփանոսն Աստծուց տրված շնորհներով և զորությամբ զանազան հրաշքներ էր գործում ժողովրդի մեջ: Ժողովարանում շատերն էին փորձում վիճել նրա հետ, բայց նրա իմաստությունը ոչ ոք չուներ: Ուստի չարակամները համոզում են որոշ մարդկանց, որ ասեն, թե Ստեփանոսը հայհոյում է Աստծուն և Մովսես մարգարեին: Գրգռելով ժողովրդին, քահանաներին և օրենսգետներին` նրան ատյան են տանում: Ս. Ստեփանոսն իր պաշտպանական ճառով ապացուցում է ներկաներին, որ Հիսուս է խոստացյալ Մեսիան, իսկ հրեաներին հանդիմանում է իրենց խստասրտության համար: Նրան քաղաքից դուրս քարկոծում են, զգեստները դնում Սավուղ անունով մի երիտասարդի առջև: Սավուղը Ս. Պողոս առաքյալն էր, ով սկզբում հալածում էր քրիստոնյաներին: Նա ճանաչեց ճշմարիտ Աստծուն` Հիսուս Քրիստոսին` հետագայում դառնալով Ավետարանի ամենաեռանդուն քարոզիչը: Ս. Ստեփանոսը դարձավ Քրիստոսի համար նահատակված առաջին վկան ու մարտիրոսը և այդ պատճառով կոչվեց ՆԱԽԱՎԿԱ:
Ըստ ավանդության` Ս. Պողոս առաքյալի ուսուցիչ Գամաղիելը և նրա եղբայր Նիկոդեմոսը, ովքեր Հիսուսի ծածուկ աշակերտներից էին, սրբի մարմինը թաղել են իրենց ագարակում: Շատ չանցած՝ Ս. Ստեփանոսի նշխարները հայտնաբերել է Ղուկիանոս անունով մի երեց, և Երուսաղեմի Հովհան Հայրապետը դրանք դրել է Ս. Սիոնում: 5-րդ դարում Հուլիանե իշխանուհին Երուսաղեմում հայտնաբերել է սրբի տապանակը, տարել Կ.Պոլիս, հետագայում բերել Վենետիկ` ամփոփելով Ս. Գևորգ կղզու մայր եկեղեցում: Ս. Ստեփանոս նախասարկավագն իր աներեր հավատով, սրբակենցաղությամբ, նվիրումով, ծառայասիրությամբ և մյուս առաքինություններով օրինակ է քրիստոնյաների համար` Ճշմարտությունը ճանաչելու և Տիրոջ քաղցրությունը ճաշակելու համար: Հայ Առաքելական Եկեղեցին Ս. Ստեփանոս նախավկայի և առաջին մարտիրոսի հիշատակը տոնում է Սուրբ Ծնունդին նախորդող ավագ տոների ժամանակ: