Этот праздник отмечается в память обретения частицы Животворящего Креста Господня на горе Вараг. Согласно историографу Агатангелу, Свв. девы Рипсимианки, спасаясь от гонений императора Диоклетиана, добрались до Армении и нашли пристанище близ горы Вараг - на юго-восточном побережье озера Ван. Перед бегством в Вагаршапат Св. Рипсиме спрятала в пещере горы Вараг частицу древа Креста Христова, которую носила на шее.
В 653 году, когда отшельник Фодий вместе со своим учеником Иовелем молились на горе Вараг и просили Бога проявить милосердие и показать местонахождение Св. Креста, им явились 12 ослепительных колонн с сияющим Крестом между ними. 12 дней подряд эти ослепительные колонны были видны также издалека. Эта радостная весть распространилась повсюду.
Католикос Нерсес III (641-661) и сын князя Феодороса Вард-спарапет, узнав об этом, направились к горе Вараг, чтобы своими глазами узреть произошедшее чудо. Католикос основал на этом месте Варагский монастырь Святого Знамения (Сурб Ншан) и написал «Замечательный всепобеждающий» шаракан, который исполняют в день праздника.
Частица Св. Крестного Древа оставалась в Варагском монастыре до 1021 года, когда царь Сенекерим Арцруни увез ее с собой в Севастию. После его смерти, согласно его завещанию, она вновь была возвращена в Варагский монастырь, где хранилась до 1651 года, откуда была увезена в плен в Хошаб, а в 1655 году освобождена и помещена в кафедральной церкви Святого Знамения, где хранилась до 1915 года.
Праздник Святого Варагского Креста отмечают через две недели после Воздвижения Животворящего Креста Господня, в воскресенье, выпадающее в промежутке между 25 сентября и 1 октября.
Վարագա Սուրբ Խաչի տոն
Քրիստոնեական բոլոր եկեղեցիներն ամեն տարի մեծ հանդիսավորությամբ նշում են Խաչին նվիրված տոները: Բայց ի տարբերություն մյուս եկեղեցիների, Հայ Եկեղեցին ունի նաև Խաչին նվիրված զուտ ազգային մի տոն, որը հայտնի է Վարագա Սուրբ Խաչ անունով: Այն միշտ տոնում են Խաչվերացից երկու շաբաթ հետո, այսինքն` սեպտեմբերի 25-ից մինչև հոկտեմբերի 1-ը հանդիպող կիրակի օրը:
Ագաթանգեղոս պատմիչի վկայության համաձայն՝ Հռիփսիմյանց կույսերը, փախչելով Դիոկղետիոնոս կայսեր հալածանքներից ու հետապնդումներից, գալիս են Հայաստան և ապաստանում Վաղարշապատի հնձաններում: Սակայն մինչև Վաղարշապատ հասնելը, նրանք բնակություն են հաստատում Վանա լճից հարավ-արևելք ընկած Վարագա լեռան վրա: Սբ. Հռիփսիմեն իր կրծքին կախած Տիրոջ խաչափայտի սրբազան մասունքն ապահովության համար հանձնում է աղոթող ճգնավորներին և խնդրում, որ պահեն այն քարայրներից մեկում: Սուրբ մասունքն այդպես պահված մնում է մինչև 7-րդ դարը: 653 թվականին, երբ Թոդիկ ճգնավորն իր Հովել աշակերտի հետ աղոթում էր Վարագա լեռան վրա և խնդրում, որ Աստված ողորմություն անի և ցույց տա Սբ. Խաչի տեղը, հանկարծ 12 լուսեղեն սյուներ են երևում լեռան շուրջը, իսկ նրանց միջև փայլում է լուսավոր Խաչի նշանը, որն իրենց հետ Հայոց աշխարհ էին բերել Տիրոջ սիրասուն կույսերը: 12 օր շարունակ լուսեղեն սյուները տեսանելի են լինում նաև հեռավոր վայրերից: Ուրախալի այս լուրը տարածվում է ամենուր:
Ներսես Շինող Կաթողիկոսը և Թեոդորոս իշխանի որդի Վարդ սպարապետն իմանալով այդ մասին, գնում են Վարագա լեռը՝ տեսնելու կատարված հրաշքը: Վեհափառ հայրապետը ժողովրդի աջակցությամբ կառուցում է նաև մի փառավոր եկեղեցի, որն էլ ի վկայություն կատարված հրաշքի՝ անվանում է Սբ. Նշան: Ներսես Հայրապետը գրում է նաև «Նշանաւ ամենայաղթ» անզուգական շարականը, որը երգում են տոնի օրը:
Սրբազան այդ մասունքը մինչև 1021 թվականը մնում է Վարագա վանքում, որը Սենեքերիմ Արծրունին տեղափոխում է Սեբաստիա: Նրա մահից հետո մասունքը նորից փոխադրում են նախկին վայրը, որտեղից 1651 թվականին գերեվարվում է Խոշաբ: Սակայն 1655 թվականին ազատվելով՝ զետեղվում է Վանի Սբ. Տիրամոր եկեղեցում, որն այնուհետև վերանվանվում է Սբ. Նշան, ուր և պահվում էր մինչև 1915 թվականը: