Армянская Апостольская Церковь отмечает дни памяти Свв. Рипсимии и Гаянии, спустя неделю после Пятидесятницы – в понедельник и во вторник. В эти дни в армянских церквях служат Св. Литургию. Оба церковных праздника имеют свои богослужения (каноны), совершающиеся за день до них после вечерни исполнением шараканов (духовных песнопений), посвященных Свв. Девам.
Высокородная Рипсимэ (Рипсимия) была одной из 37 дев, которые вместе с игуменьей Гаянэ (Гаянией) жили при императоре Диоклетиане (284-305 гг.) в монастыре Св. Павла, расположенном в горах Рима.
Восхитительная дева своей ослепительной красотой очаровала императора, и он непременно захотел взять ее в жены. Благочестивая дева не пожелала подчиниться желанию императора и вместе с игуменьей Гаянэ и другими девами покинула в Александрию. Согласно легенде, по дороге им явилась Св. Богородица и завещала направиться к Араратской земле – в Армению. Девы добрались до Вагаршапата. Возле горы Варага Св. Рипсимэ сняла с шеи святой деревянный крест – частичку от Креста Господня, - полученный по наследству, и захоронила эту реликвию в армянской земле. Эта реликвия чудом нашлась в седьмом веке, после чего Армянская Апостольская Церковь, наряду с праздниками креста, начала отмечать также Праздник Обретения Креста на горе Вараг.
Армянский царь Трдат, узнав об истории, случившейся с девами, сам желает овладеть красавицей-девой. Рипсимэ приводят во дворец, вместе с ней приводят также Гаянэ, чтобы та наставила Рипсимэ не перечить царю. Но святая дева Гаянэ, наоборот, своими словами укрепляет Рипсимию в святости, и Рипсимэ отвечает, что она, как и все сестры обители, обручена Небесному Жениху и в брак вступать не может. Тогда с неба раздаётся голос: "Дерзайте и не бойтесь, ибо Я с вами". И Трдату не удается склонить к сожительству красавицу Рипсимэ, и он в гневе приказывает убить всех дев, а Рипсимию предает на жесточайшие пытки, во время которых ее лишили языка, рассекли ей чрево, ослепили и умертвили, разрубив тело ее на части. Спустя девять дней Св. Григорий Просветитель отыскивает мощи мученически погибших дев и предает их земле, после чего строит часовни во имя мучениц. Впоследствии именно в этих краях воздводятся церкви Св. Рипсимэ, Св. Гаянэ и Св. Шогакат.
Мученическая смерть Святых дев имела переломное значение в истории армянского народа.
Հռիփսիմյանց կույսերի հիշատակության օր
Ազնվազարմ Հռիփսիմեն 37 քրիստոնյա կույսերից մեկն էր, ով Գայանե մայրապետի հետ ապրել է Դիոկղետիանոս կայսեր օրոք (284-305 թթ) Հռոմի լեռներում գտնվող Ս. Պողոս վանքում: Հրաշագեղ կույսն իր շլացուցիչ գեղեցկությամբ գերում է կայսրին, ով անհապաղ կամենում է կնության առնել նրան: Բարեպաշտ կույսերը, չկամենալով ենթարկվել կայսեր ցանկությանը, իրենց մայրապետի առաջնորդությամբ փախչում են Ալեքսանդրիա: Ավանդույթի համաձայն՝ տեսիլքով նրանց երևում է Ս. Աստվածածինը և պատվիրում մեկնել Արարատյան երկիր` Հայաստան: Կույսերը գալիս են Վաղարշապատ: Ճանապարհին, Վարագա լեռան մոտով անցնելիս, Հռիփսիմեն Ս. Խաչափայտից մի մասունք, որը ժառանգաբար էր ստացել և միշտ կրում էր իր պարանոցին, ամփոփում է հայոց հողում: Այդ մասունքը հրաշքով գտնվում է 7-րդ դարում, որից հետո Հայ Առաքելական եկեղեցին խաչի տոների շարքում սկսում է տոնել նաև Վարագա խաչի տոնը: Հայոց Տրդատ արքան, իմանալով կույսերի հետ կապված պատմությունը, ինքն է ցանկանում տիրանալ գեղեցիկ կույսին: Հռիփսիմեին բերում են պալատ, նրա հետ նաև՝ Գայանեին, որպեսզի Հռիփսիմեին հորդորի չհակառակվել կայսերը: Սակայն Տրդատն այդպես էլ չի կարողանում տիրանալ գեղեցկատես Հռիփսիմեին և զայրացած հրամայում է սպանել բոլոր կույսերին: Նահատակ կույսերի նշխարներն ինն օր անց գտնում, հողին է հանձնում Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը, այնուհետև` վկայարաններ կառուցում: Հետագայում, հենց այդ վայրերում կառուցվում են Ս. Հռիփսիմե, Ս. Գայանե և Ս. Շողակաթ եկեղեցիները: Կույսերի նահատակությունը շրջադարձային նշանակություն է ունեցել հայ ժողովրդի պատմության մեջ: Նրանց նահատակությունից հետո 13-ամյա բանտարկությունից ազատ էր արձակվել Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը, ով կոչված էր Քրիստոսի լույսը տարածել հայոց աշխարհում:
Հայ Առաքելական եկեղեցում կույսերի հիշատակին նվիրված Ս. Հռիփսիմյան և Ս. Գայանյան կույսերի տոները նշվում են Հոգեգալստյան տոնից մեկ շաբաթ անց` երկուշաբթի և երեքշաբթի օրերին: Կույսերի հիշատակի օրերին նրանց անունը կրող եկեղեցիներում մատուցվում է Ս. Պատարագ: