Распоряжением Католикоса Всех Армян Гарегина Второго праздник Св. полководца Саркиса провозглашен Днем благословения молодых. Святой полководец Саркис - один из величайших святых. Вместе со своим сыном Мартиросом и четырнадцатью воинами он погиб во имя христианской веры.
За мужество и отвагу император Константин Великий (285-337) назначил Саркиса князем и спарапетом (стратилатом – главнокомандующим армянской армией) в граничащей с Арменией Каппадокии. Он был не только превосходным спарапетом, но и замечательным проповедником. С позволения и согласия императора в городах, находящихся под его господством, он разрушал капища, строил церкви, распространял христианство. Когда во времена императора Юлиана Отступника (360-363) начались гонения на христиан, Св. Саркису явился Господь Бог и повелел его покинуть пределы империи. Вместе со своим сыном Мартиросом Св. Саркис нашел убежище в Армении, где царствовал царь Тиран, внук Трдата Великого, сын Хосрова. Получив известие о том, что Юлиан с большим войском движется на Персию, и стремясь избежать опасности вторжения в свои земли, армянский царь уговаривает Саркиса перейти на службу к Шапуху.
Шах Шапух принял Св. Саркиса с любовью и назначил его на должность командующего войсками. Многие из воинов, видя в своем блестящем полководце благонравие и жизнью засвидетельствованную преданность Богу, сотворённые его святыми молитвами к Господу чудеса, отказывались от язычества и становились христианами. Однако Шапух требует, чтобы святой стал огнепоклонником и совершал языческие жертвоприношения. Саркис наотрез отказался, заявив: «Поклоняться следует только истинному Богу – Святой Троице, - Который сотворил небо и землю. А огонь и идолы вовсе не боги, так как созданный из праха человек может их уничтожить». Сказав же это, Св. Саркис сокрушил статую истукана. Разъярённая толпа набросилась на Св. Саркиса и на его сына. И первым принимает мученический венец его сын Мартирос. Св. Саркис был заточен в тюрьму, но, оставшись непреклонным в своей вере, вскоре был обезглавлен. После гибели Св. Саркиса над телом его возникает свечение. За христианскую веру погибают также и преданные Св. Саркису четырнадцать воинов. Верующие люди захоронили тела мучеников в городе Амии.
Для армян Св. Саргис – один из самых любимых Святых. Не случайно Св. Месроп Маштоц перенес мощи Святого Саркиса в Карби-Уши (Аштаракского округа), где в дальнейшем была построена церковь имени блаженного.
День Святого полководца Саркиса в Армении принято отмечать не только церковными обрядами. Существуют также ставшие доброй традицией народные обычаи. Св. Полководец Саркис считается быстрым заступников всех молодых. Ходатайством Св. Саркиса происходят чудеса. В этот день молодые молятся и просят Святого донести их молитвы до Всевышнего. Св. Саркис помогает влюблённым.
Про Св. Саркиса существует множество преданий. Вот одно из них.
Бедный Ашуг Гариб любил Шах-Санаме – дочь одного богача. Девушка тоже любила его, но Ашуг был беден, и отец девушки был против их брака, так как прочил её в жёны богатому человеку. Тогда Ашуг Гариб решил отправиться в чужие края и там честным трудом заработать себе состояние. Но перед этим он заручился клятвой своей возлюбленной, что та семь лет будет ждать его. Он поставил ей условие, что если опоздает с возвращением хотя бы на один день, то она вольна выйти замуж за другого по желанию отца.
Трудные семь лет провёл Ашуг Гариб на чужбине. Будучи лишенным возможности видеть свою красавицу, не имея никакой весточки о ней, он всё же не отчаивался, а с тоской и надеждой ждал того дня, когда они снова встретятся, создадут семью и вместе проживут счастливую жизнь.
Семь лет подряд, трудясь день и ночь, Ашуг Гариб сумел накопить состояние и пустился в путь домой. На пути он столкнулся с многими трудностями и испытаниями. Казалось, что вот-вот надежда покинет Ашуга, что он не поспеет к любимой девушке. Встревоженный всем этим, он чистым сердцем и пламенной душой в молитве обратился к Св. Саргису, прося у быстрого заступника помощи.
Св. Саркис, вняв молитве влюблённого Ашуга, сразу явился ему в вихре пурги на белоснежном быстром скакуне, посадил его на круп коня и в одно мгновение домчал к Шах-Санаме. Тогда отец девушки, видя твёрдость Ашуга Гариба, совершившееся чудо и чистую их любовь и преданность друг другу, благословил их союз.
Празднику Св. Саркиса предшествует Передовой пост, утвержденный Св. Григорием Просветителем. Пост длится пять дней.
В ночь перед праздником Св. Саркиса молодые едят соленый блин, после этого ничего не едят и не пьют и ожидают откровение во сне: кому предназначена какая невеста (или жених). К этому дню относится еще один обычай: поднос с мукой из жареной пшеницы ставят на крыше или на балконе и ждут следа копыта коня Св. Полководца Саркиса. Согласно легенде, Св. Саркис должен с ангелами пролететь над домами. И если в подносе с мукой оставит след от копыта своего белого коня (символ чистоты и беспорочности), то в этом году исполнится мечта влюбленного юноши или девушки.
В этот день влюбленные дарят друг другу открытки, цветы и сладости.
В день праздника в церквях, носящих имя Св. Полководца Саркиса, будет служиться Св. Литургия, вслед чего будет проведён обряд благословления молодых.
Երիտասարդների բարեխոս Ս. Սարգիս զորավարի հիշատակության օր
Ամենայն Հայոց Գարեգին Բ հայրապետի տնօրինությամբ Ս. Սարգիս զորավարի տոնը հռչակվել է Երիտասարդների օրհնության օր: Ս. Սարգիս զորավարն ամենասիրված սրբերից է: Իր որդու` Մարտիրոսի և 14 քաջ մարտիկների հետ նա նահատակվել է հանուն քրիստոնեական հավատքի: Արիության համար Ս. Սարգիսը Մեծն Կոստանդիանոս կասյեր (285-337) կողմից կարգվում է իշխան և սպարապետ` Հայաստանին սահմանակից Կապադովկիայում: Նա ոչ միայն գերազանց սպարապետ էր, այլև հիանալի քարոզիչ: Օգտվելով կայսեր հոժարությունից` իր իշխանության տակ գտնվող քաղաքներում քանդում է հեթանոսական մեհյանները, կառուցում եկեղեցիներ, տարածում քրիստոնեությունը: Երբ Հուլիանոս Ուրացողի թագավորության օրոք (360-363) սկսվում են Քրիստոսի եկեղեցու հալածանքները, Ս. Սարգիսը, աստվածային հայտնությամբ հրաման առնելով հեռանալ կայսրության սահմաններից, իր որդի Մարտիրոսի հետ գալիս, ապաստանում է քրիստոնյա Հայաստանում, ուր թագավորում էր Տիրան արքան` Մեծն Տրդատի թոռը` Խոսրովի որդին: Տեղեկանալով, որ Հուլիանոսը մեծ զորքով շարժվում է Պարսկաստանի վրա, Հայոց արքան, ձգտելով իր երկիրը զերծ պահել հարձակման վտանգից, հորդորում է Սարգսին ծառայության անցնել Շապուհի մոտ: Շապուհը սիրով ընդունում է Ս. Սարգսին և նշանակում նրան զորագնդերի հրամանատար: Զորականներից շատերը, տեսնելով փայլուն զորավարի բարեպաշտությունն ու վարքով վկայած նվիրումն առ Աստված, իր աղոթքներով Տիրոջ գործած հրաշքները, հրաժարվում էին հեթանոսությունից և դառնում քրիստոնյա: Սակայն Շապուհը պահանջում է նրանից պաշտել կրակը և զոհ մատուցել: Զորավարն անմիջապես մերժում է` ասելով. «Երկրպագելի է մեկ Աստված` Ամենասուրբ Երրորդությունը, ով ստեղծել է երկինքն ու երկիրը: Իսկ կրակը կամ կուռքերը ի բնե աստվածներ չեն, հողեղեն մարդը դրանք կարող է փչացնել»: Այդ խոսքերից հետո Ս. Սարգիսը կործանում է բագինը: Զայրացած ամբոխը հարձակվում է Ս. Սարգսի և նրա որդու վրա: Առաջինը նահատակության պսակն ընդունում է նրա որդին` Ս. Մարտիրոսը: Ս. Սարգիսը բանտարկվում է և աներեր մնալով իր հավատքի մեջ` գլխատվում: Նահատակվելուց հետո Ս. Սարգսի մարմնի վրա լույս է ծագում: Քրիստոնեական հավատքի համար նահատակվում են նաև Ս. Սարգսին հավատարիմ տասնչորս զինվորները: Հավատացյալները նահատակների մարմիններն ամփոփում են Համիան քաղաքում:
Ս. Սարգիսը հայ ժողովրդի ամենասիրված սրբերից է, և պատահական չէ, որ Ս. Մեսրոպ Մաշտոց վարդապետը նրա մասունքները բերում է Կարբի (Աշտարակի շրջան)՝ տեղում կառուցելով երանելու անունը կրող եկեղեցի:
Ս. Սարգիս Զորավարի տոնը Հայաստանում ընդունված է նշել ոչ միայն եկեղեցական ծեսով, աղոթքով, այլև ժողովրդական սովորույթներով, որը մեզանում նվիրական ավանդություն է: Ս. Սարգիս զորավարը երիտասարդների արագահաս բարեխոսն է: Նրա միջնորդությամբ հրաշքներ են տեղի ունենում: Այդ օրը երիտասարդներն դիմում են սրբին, որ իրենց աղոթքները հասցնի առ Աստված:
Ս. Սարգսի տոնին նախորդող գիշերը երիտասարդներն աղի բլիթ են ուտում, որի հետ կապում են իրենց փեսացուի կամ հարսնացուի երազահայտնությունը: Այդ օրվա հիշատակելի սովորություններից է փոխինդով մատուցարանը դնել տան տանիքին կամ պատշգամբին և սպասել Ս. Սարգիս զորավարի ձիու պայտի հետքին: Ըստ ավանդույթի` Ս. Սարգիսը պետք է հրեշտակների ուղեկցությամբ անցնի, և ում մատուցարանի մեջ դրված ալյուրի կամ փոխինդի մեջ թողնի մաքրություն, անաղարտություն խորհրդանշող իր սպիտակ ձիու պայտի հետքը, այդ տարի կիրականանա տվյալ հավատացյալի երազանքը: Երիտասարդները տոնի առթիվ միմյանց բացիկներ և քաղցրավենիք են նվիրում: Տոնի օրը Ս. Սարգիս Զորավարի անունը կրող եկեղեցիներում մատուցվում է Սուրբ Պատարագ, որից հետո կատարվում է երիտասարդների օրհնության կարգ:
Սասունցի Դավթի հանդիպումը Ս. Սարգսի հետ
Դավիթ էդ տեղեն ետ դարձավ ու գնաց, կայնավ Խանդութ խանումի փանջարի առեչ, ըսեց.
- Խանդութ խանում, ես կերթամ կռիվ:
Քշեց, գնաց, շատ, քիչ` Աստված գինա, մեկ էլ տեսավ յառջևանց թոզ ու դուման կիգա:
Էկավ, տեսավ օր սըփ Սարգիսն է:
Դավիթ գնաց, օր սըփ Սարսին համբուրեր: Սըփ Սարգիս ըսեց.
- Հանե քո Սըփ Նշան, ես համբուրեմ, նոր դու ընձի համբուրե:
Հանեց Սըփ Նշան, համբուրեց սըփ Սարգիս, էն լէ սըփ Սարգսին համբուրեց:
- Դե գնա, - ըսեց, - Աստված խըտ քըզի էղնի: Ու քշեց ձին:
Քեռի Թորոսիկ մնաց աղոթք էնելու:
Ըստ Փավստոս Բուզանդի
Բյուզանդական Վաղես կայսրն արիոսական աղանդի հետևորդ էր և հալածում էր քրիստոնյաներին: Դրա համար նա պատժվում է և 378 թվականին սպանվում Աստծուց եղած հրաշքներով: Նրան սպանում են քրիստոնեության համար պայքարած սուրբ նահատակները, որոնց միանում է նաև Ս. Սարգիսը:
(Փավստոս Բուզանդ, IV դպրություն, գլուխ 7)